Ramazan Dışında Tutulan Oruç Nedir? Bir Cuma Akşamı Başlayan Küçük Bir Hikâye
Geçenlerde aile içinde yapılan sıradan bir sohbetin, beni uzun zamandır üzerinde düşünmediğim bir konuya götüreceğini hiç tahmin etmemiştim. Akşam yemeğinden sonra çaylar dağıtılmış, herkes günün yorgunluğunu üzerinden atmaya çalışıyordu. Tam o sırada kardeşim, telefonundan bir şey okurken başını kaldırıp:
“Ramazan dışında oruç tutuluyor mu? Tutuluyorsa bunun özel bir adı var mı?” diye sordu.
Masada kısa bir sessizlik oldu.
Babam, “Nafile oruç denir herhalde,” dedi.
Annem ise hemen itiraz etmedi ama “Her Ramazan dışındaki oruç nafile değildir ki,” diye ekledi.
İşte o anda konu bir anda büyüdü.
Çünkü çoğumuzun zihninde oruç denince doğrudan Ramazan geliyor. Oysa İslam geleneğinde Ramazan orucunun dışında da farklı amaçlarla ve farklı hükümlere bağlı olarak tutulan oruçlar var. Kimi gönüllü bir ibadet, kimi geçmişte tutulamayan bir Ramazan orucunun telafisi, kimi ise kişinin verdiği bir sözün sonucu.
O gece konuşurken fark ettiğim en ilginç şey ise şuydu: Oruç yalnızca “kaç saat aç kalmak” meselesi değildi. Tarihin, aile hayatının, iradenin, toplumsal dayanışmanın ve hatta insanın kendi kendisiyle yaptığı sessiz konuşmanın içinde yer alan bir ibadetti.
Bunu biraz daha yakından inceleyince ortaya ilginç bir hikâye çıktı.
1. Bölüm: “Ramazan Değilse Neden Oruç Tutuyorsun?”
Ertesi gün iş yerinde bu konuyu arkadaşım Murat'a anlattım.
Murat meseleleri hızlı çözmeyi seven biriydi. Bir problem çıktığında önce seçenekleri sıralar, sonra karar verirdi.
“Bunun cevabı basit,” dedi. “Ramazan dışında tutuluyorsa nafiledir.”
“Peki ya geçen Ramazan'dan kalan oruç?” diye sordum.
Bir an durdu.
“O başka tabii.”
“Adak orucu?”
“Evet, o da başka.”
“Peki kefaret?”
Bu kez gülümsedi.
“Tamam, anladım. Mesele sandığımdan biraz daha karışık.”
Aslında tam da burada önemli bir ayrım ortaya çıkıyor.
Ramazan dışında tutulan her oruç nafile oruç değildir.
Nafile oruç, kişinin farz veya vacip bir yükümlülüğü olmadığı hâlde Allah rızası ve sevap kazanma amacıyla gönüllü olarak tuttuğu oruçları ifade eder. Bunun yanında kaza orucu, adak orucu ve bazı durumlarda kefaret orucu gibi farklı kategoriler de vardır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre İslam hukukunda oruçlar hüküm bakımından çeşitli gruplara ayrılır. Ramazan orucu farzken, kişinin gönüllü olarak tuttuğu bazı oruçlar nafile veya mendup kabul edilir. TDV İslâm Ansiklopedisi+1
Yani “Ramazan dışında tutulan oruç” ifadesi aslında tek bir oruç çeşidini anlatmıyor.
Bu ayrıntıyı bilmek, konuyu anlamanın ilk anahtarı.
2. Bölüm: Dedemin Takvimindeki İşaretler
Bu konuşmadan birkaç gün sonra babaannemin evine gittim.
Eski eşyaların arasında, kapağı yıpranmış küçük bir takvim gördüm. Sayfalarının kenarlarında kurşun kalemle bazı günler işaretlenmişti.
“Bunlar ne?” diye sordum.
Babaannem gözlüğünü takıp takvime baktı.
“Eskiden bazı günlerde oruç tutardım.”
“Hangi günlerde?”
“Pazartesi, perşembe… Bir de bazı özel günlerde.”
Sonra bana Muharrem ayından, Aşure gününden, Şevval'deki altı günden ve Arefe gününden söz etti.
Onun anlatımında bunlar kuru bir din bilgisi değildi. Her günün arkasında bir hatıra vardı.
Bir Pazartesi orucunda gençlik yıllarından kalan bir niyet, bir Aşure gününde mahallede kazanların kaynadığı eski bir komşuluk, bir Arefe orucunda çocukluğunun yaz akşamları vardı.
O an şunu düşündüm:
Bir ibadet, toplumun hafızasına karıştığında yalnızca bir dinî uygulama olmaktan çıkıp aynı zamanda bir kültür taşıyıcısına dönüşebiliyor.
Nafile oruçların önemli bir kısmının belirli gün ve zamanlarla ilişkilendirilmesinin de tarihsel bir arka planı bulunuyor. Kaynaklarda pazartesi ve perşembe günleri, kamerî ayların 13, 14 ve 15. günleri, Şevval ayından altı gün, Muharrem'in belirli günleri ve Arefe günü gibi zamanlarda oruç tutulmasının tavsiye edildiği aktarılıyor. TDV İslâm Ansiklopedisi+1
Ancak burada önemli bir nokta var: Bu günlerin tamamını “farz oruç” gibi görmek doğru değil.
Bunların büyük bölümü nafile, sünnet veya müstehap kapsamında değerlendirilen gönüllü ibadetlerdir.
İşte orucun güzelliği biraz da burada ortaya çıkıyor.
İnsan bazen zorunlu olduğu için değil, yapmak istediği için bir ibadete yöneliyor.
3. Bölüm: Murat'ın Planı ve Zeynep'in Sorusu
Konuyu arkadaş grubunda konuşmaya başladığımızda Murat hemen pratik bir plan çıkardı.
“Pazartesi ve perşembe tutalım,” dedi. “Takvime işaretleriz. Böylece unutmayız.”
Bu yaklaşımı aslında oldukça mantıklıydı.
Düzen kurmak, niyeti somutlaştırmak ve sürdürülebilir bir alışkanlık oluşturmak insanın işini kolaylaştırıyordu.
Fakat gruptaki Zeynep başka bir noktaya dikkat çekti.
“Tamam ama hepimiz aynı şartlarda değiliz,” dedi.
“Nasıl yani?”
“Birimizin işi masa başında, diğerinin işi fiziksel. Birinin çocuğu var, diğerinin yok. Birinin sağlık problemi olabilir. Bir başkası yolculuk yapıyor olabilir. Sadece takvime bakarak herkes için aynı programı doğru kabul edemeyiz.”
Murat hemen:
“O zaman kişiye göre plan yaparız,” dedi.
Zeynep gülümsedi.
“Ben de onu söylüyorum.”
Bu küçük konuşma, kadın ve erkeklerin yaklaşımını klişeleştirmeden düşündüğümde hoşuma giden bir örnek oldu.
Murat daha çok çözüm üretmeye ve sistemi kurmaya odaklanmıştı. Zeynep ise insanların farklı şartlarını ve ilişkisel sonuçları hesaba katıyordu. Fakat birkaç dakika içinde ikisinin yaklaşımı birbirini tamamladı.
Biri “Nasıl yapacağız?” diye soruyordu.
Diğeri “Bunu yaparken kimleri ve hangi şartları gözden kaçırıyoruz?” diye soruyordu.
İkisine de ihtiyaç vardı.
Belki de ibadet konusunda modern insanın en çok unuttuğu şeylerden biri buydu: Disiplin ile merhamet birbirinin düşmanı değildi.
4. Bölüm: Ramazan'dan Kalan Borç
Sohbetin bir başka noktasında konu kaza orucuna geldi.
Zeynep'in ablası geçen Ramazan'da hastalandığı için bazı günleri oruçlu geçirememişti.
“Peki bu da nafile mi?” diye sordu.
“Hayır,” dedim. “Bu kaza orucu.”
Burada mesele değişiyordu.
Nafile oruç kişinin gönüllü olarak yaptığı bir ibadetken, kaza orucu daha önce tutulması gereken bir orucun sonradan yerine getirilmesi anlamına geliyor.
Örneğin hastalık veya yolculuk gibi dinen geçerli bir mazeret nedeniyle Ramazan orucunu tutamayan kişinin, daha sonra bu oruçları kaza etmesi gerekir. Diyanet'in açıklamalarında da mazeret nedeniyle tutulamayan Ramazan oruçlarının sonradan kaza edilmesi gerektiği belirtiliyor. High Board of Religious Affairs
Bu ayrım günlük hayatta oldukça önemli.
Çünkü bir insanın “Ben Ramazan dışında oruç tutuyorum” demesi, onun neden oruç tuttuğunu açıklamaya yetmez.
Belki geçmiş Ramazan'dan kalan borcunu ödüyordur.
Belki adadığı bir orucu yerine getiriyordur.
Belki nafile ibadet yapıyordur.
Belki de başka bir dinî yükümlülüğü bulunmaktadır.
Dışarıdan bakıldığında hepsi aynı görünür.
Fakat kişinin niyeti ve orucun hukuki niteliği farklı olabilir.
5. Bölüm: Bir Sözün Ağırlığı — Adak Orucu
Hikâyemizin en ilginç kısmı ise komşumuz Hasan Amca'nın anlattığı bir anıyla başladı.
Yıllar önce zor bir dönem geçirmiş. O sırada:
“İşim düzelirse üç gün oruç tutacağım,” diye adak adamış.
İşi gerçekten düzelmiş.
Aradan aylar geçince verdiği sözü hatırlamış.
“İnsan bazen bir söz verirken kolay konuşuyor,” dedi.
“Sonra o sözün ağırlığı ortaya çıkıyor.”
Adak orucu tam olarak böyle bir noktada devreye giriyor.
Kişinin normal şartlarda üzerine farz olmayan bir ibadeti yapmayı Allah için kendisine borç kılacak şekilde adaması, fıkıhta nezir veya adak olarak ele alınıyor. TDV İslâm Ansiklopedisi'nde adanan oruçların belirli veya belirsiz zamana bağlı olabileceği ve hükmünün fıkıh mezheplerinde farklı terminolojik ayrıntılarla ele alındığı belirtiliyor. TDV İslâm Ansiklopedisi
Burada insanın kendi sözüyle oluşturduğu sorumluluk dikkat çekiyor.
Nafile oruçta:
“Bugün oruç tutmak istiyorum.”
Adak orucunda ise:
“Şu gerçekleşirse oruç tutacağım.”
Bu iki cümle arasındaki küçük fark, hüküm bakımından büyük bir fark yaratabiliyor.
6. Bölüm: Oruç Sadece Aç Kalmak mı?
Geçenlerde aile içinde yapılan sıradan bir sohbetin, beni uzun zamandır üzerinde düşünmediğim bir konuya götüreceğini hiç tahmin etmemiştim. Akşam yemeğinden sonra çaylar dağıtılmış, herkes günün yorgunluğunu üzerinden atmaya çalışıyordu. Tam o sırada kardeşim, telefonundan bir şey okurken başını kaldırıp:
“Ramazan dışında oruç tutuluyor mu? Tutuluyorsa bunun özel bir adı var mı?” diye sordu.
Masada kısa bir sessizlik oldu.
Babam, “Nafile oruç denir herhalde,” dedi.
Annem ise hemen itiraz etmedi ama “Her Ramazan dışındaki oruç nafile değildir ki,” diye ekledi.
İşte o anda konu bir anda büyüdü.
Çünkü çoğumuzun zihninde oruç denince doğrudan Ramazan geliyor. Oysa İslam geleneğinde Ramazan orucunun dışında da farklı amaçlarla ve farklı hükümlere bağlı olarak tutulan oruçlar var. Kimi gönüllü bir ibadet, kimi geçmişte tutulamayan bir Ramazan orucunun telafisi, kimi ise kişinin verdiği bir sözün sonucu.
O gece konuşurken fark ettiğim en ilginç şey ise şuydu: Oruç yalnızca “kaç saat aç kalmak” meselesi değildi. Tarihin, aile hayatının, iradenin, toplumsal dayanışmanın ve hatta insanın kendi kendisiyle yaptığı sessiz konuşmanın içinde yer alan bir ibadetti.
Bunu biraz daha yakından inceleyince ortaya ilginç bir hikâye çıktı.
1. Bölüm: “Ramazan Değilse Neden Oruç Tutuyorsun?”
Ertesi gün iş yerinde bu konuyu arkadaşım Murat'a anlattım.
Murat meseleleri hızlı çözmeyi seven biriydi. Bir problem çıktığında önce seçenekleri sıralar, sonra karar verirdi.
“Bunun cevabı basit,” dedi. “Ramazan dışında tutuluyorsa nafiledir.”
“Peki ya geçen Ramazan'dan kalan oruç?” diye sordum.
Bir an durdu.
“O başka tabii.”
“Adak orucu?”
“Evet, o da başka.”
“Peki kefaret?”
Bu kez gülümsedi.
“Tamam, anladım. Mesele sandığımdan biraz daha karışık.”
Aslında tam da burada önemli bir ayrım ortaya çıkıyor.
Ramazan dışında tutulan her oruç nafile oruç değildir.
Nafile oruç, kişinin farz veya vacip bir yükümlülüğü olmadığı hâlde Allah rızası ve sevap kazanma amacıyla gönüllü olarak tuttuğu oruçları ifade eder. Bunun yanında kaza orucu, adak orucu ve bazı durumlarda kefaret orucu gibi farklı kategoriler de vardır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre İslam hukukunda oruçlar hüküm bakımından çeşitli gruplara ayrılır. Ramazan orucu farzken, kişinin gönüllü olarak tuttuğu bazı oruçlar nafile veya mendup kabul edilir. TDV İslâm Ansiklopedisi+1
Yani “Ramazan dışında tutulan oruç” ifadesi aslında tek bir oruç çeşidini anlatmıyor.
Bu ayrıntıyı bilmek, konuyu anlamanın ilk anahtarı.
2. Bölüm: Dedemin Takvimindeki İşaretler
Bu konuşmadan birkaç gün sonra babaannemin evine gittim.
Eski eşyaların arasında, kapağı yıpranmış küçük bir takvim gördüm. Sayfalarının kenarlarında kurşun kalemle bazı günler işaretlenmişti.
“Bunlar ne?” diye sordum.
Babaannem gözlüğünü takıp takvime baktı.
“Eskiden bazı günlerde oruç tutardım.”
“Hangi günlerde?”
“Pazartesi, perşembe… Bir de bazı özel günlerde.”
Sonra bana Muharrem ayından, Aşure gününden, Şevval'deki altı günden ve Arefe gününden söz etti.
Onun anlatımında bunlar kuru bir din bilgisi değildi. Her günün arkasında bir hatıra vardı.
Bir Pazartesi orucunda gençlik yıllarından kalan bir niyet, bir Aşure gününde mahallede kazanların kaynadığı eski bir komşuluk, bir Arefe orucunda çocukluğunun yaz akşamları vardı.
O an şunu düşündüm:
Bir ibadet, toplumun hafızasına karıştığında yalnızca bir dinî uygulama olmaktan çıkıp aynı zamanda bir kültür taşıyıcısına dönüşebiliyor.
Nafile oruçların önemli bir kısmının belirli gün ve zamanlarla ilişkilendirilmesinin de tarihsel bir arka planı bulunuyor. Kaynaklarda pazartesi ve perşembe günleri, kamerî ayların 13, 14 ve 15. günleri, Şevval ayından altı gün, Muharrem'in belirli günleri ve Arefe günü gibi zamanlarda oruç tutulmasının tavsiye edildiği aktarılıyor. TDV İslâm Ansiklopedisi+1
Ancak burada önemli bir nokta var: Bu günlerin tamamını “farz oruç” gibi görmek doğru değil.
Bunların büyük bölümü nafile, sünnet veya müstehap kapsamında değerlendirilen gönüllü ibadetlerdir.
İşte orucun güzelliği biraz da burada ortaya çıkıyor.
İnsan bazen zorunlu olduğu için değil, yapmak istediği için bir ibadete yöneliyor.
3. Bölüm: Murat'ın Planı ve Zeynep'in Sorusu
Konuyu arkadaş grubunda konuşmaya başladığımızda Murat hemen pratik bir plan çıkardı.
“Pazartesi ve perşembe tutalım,” dedi. “Takvime işaretleriz. Böylece unutmayız.”
Bu yaklaşımı aslında oldukça mantıklıydı.
Düzen kurmak, niyeti somutlaştırmak ve sürdürülebilir bir alışkanlık oluşturmak insanın işini kolaylaştırıyordu.
Fakat gruptaki Zeynep başka bir noktaya dikkat çekti.
“Tamam ama hepimiz aynı şartlarda değiliz,” dedi.
“Nasıl yani?”
“Birimizin işi masa başında, diğerinin işi fiziksel. Birinin çocuğu var, diğerinin yok. Birinin sağlık problemi olabilir. Bir başkası yolculuk yapıyor olabilir. Sadece takvime bakarak herkes için aynı programı doğru kabul edemeyiz.”
Murat hemen:
“O zaman kişiye göre plan yaparız,” dedi.
Zeynep gülümsedi.
“Ben de onu söylüyorum.”
Bu küçük konuşma, kadın ve erkeklerin yaklaşımını klişeleştirmeden düşündüğümde hoşuma giden bir örnek oldu.
Murat daha çok çözüm üretmeye ve sistemi kurmaya odaklanmıştı. Zeynep ise insanların farklı şartlarını ve ilişkisel sonuçları hesaba katıyordu. Fakat birkaç dakika içinde ikisinin yaklaşımı birbirini tamamladı.
Biri “Nasıl yapacağız?” diye soruyordu.
Diğeri “Bunu yaparken kimleri ve hangi şartları gözden kaçırıyoruz?” diye soruyordu.
İkisine de ihtiyaç vardı.
Belki de ibadet konusunda modern insanın en çok unuttuğu şeylerden biri buydu: Disiplin ile merhamet birbirinin düşmanı değildi.
4. Bölüm: Ramazan'dan Kalan Borç
Sohbetin bir başka noktasında konu kaza orucuna geldi.
Zeynep'in ablası geçen Ramazan'da hastalandığı için bazı günleri oruçlu geçirememişti.
“Peki bu da nafile mi?” diye sordu.
“Hayır,” dedim. “Bu kaza orucu.”
Burada mesele değişiyordu.
Nafile oruç kişinin gönüllü olarak yaptığı bir ibadetken, kaza orucu daha önce tutulması gereken bir orucun sonradan yerine getirilmesi anlamına geliyor.
Örneğin hastalık veya yolculuk gibi dinen geçerli bir mazeret nedeniyle Ramazan orucunu tutamayan kişinin, daha sonra bu oruçları kaza etmesi gerekir. Diyanet'in açıklamalarında da mazeret nedeniyle tutulamayan Ramazan oruçlarının sonradan kaza edilmesi gerektiği belirtiliyor. High Board of Religious Affairs
Bu ayrım günlük hayatta oldukça önemli.
Çünkü bir insanın “Ben Ramazan dışında oruç tutuyorum” demesi, onun neden oruç tuttuğunu açıklamaya yetmez.
Belki geçmiş Ramazan'dan kalan borcunu ödüyordur.
Belki adadığı bir orucu yerine getiriyordur.
Belki nafile ibadet yapıyordur.
Belki de başka bir dinî yükümlülüğü bulunmaktadır.
Dışarıdan bakıldığında hepsi aynı görünür.
Fakat kişinin niyeti ve orucun hukuki niteliği farklı olabilir.
5. Bölüm: Bir Sözün Ağırlığı — Adak Orucu
Hikâyemizin en ilginç kısmı ise komşumuz Hasan Amca'nın anlattığı bir anıyla başladı.
Yıllar önce zor bir dönem geçirmiş. O sırada:
“İşim düzelirse üç gün oruç tutacağım,” diye adak adamış.
İşi gerçekten düzelmiş.
Aradan aylar geçince verdiği sözü hatırlamış.
“İnsan bazen bir söz verirken kolay konuşuyor,” dedi.
“Sonra o sözün ağırlığı ortaya çıkıyor.”
Adak orucu tam olarak böyle bir noktada devreye giriyor.
Kişinin normal şartlarda üzerine farz olmayan bir ibadeti yapmayı Allah için kendisine borç kılacak şekilde adaması, fıkıhta nezir veya adak olarak ele alınıyor. TDV İslâm Ansiklopedisi'nde adanan oruçların belirli veya belirsiz zamana bağlı olabileceği ve hükmünün fıkıh mezheplerinde farklı terminolojik ayrıntılarla ele alındığı belirtiliyor. TDV İslâm Ansiklopedisi
Burada insanın kendi sözüyle oluşturduğu sorumluluk dikkat çekiyor.
Nafile oruçta:
“Bugün oruç tutmak istiyorum.”
Adak orucunda ise:
“Şu gerçekleşirse oruç tutacağım.”
Bu iki cümle arasındaki küçük fark, hüküm bakımından büyük bir fark yaratabiliyor.
6. Bölüm: Oruç Sadece Aç Kalmak mı?