6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun 749. maddesi, poliçeler için üç yıllık, bir yıllık ve altı aylık süreleri ayrı ayrı düzenler. Aynı Kanun'un 778. maddesi, ilgili hükümleri niteliğine aykırı düşmediği ölçüde bonolara da uygular. Bununla birlikte bonoda düzenleyenin sorumluluğu, poliçeyi kabul edenin sorumluluğuna benzer niteliktedir. TTK'nin 779. maddesi de bu açıdan önem taşır.
Genel çerçeveyi şöyle düşünebiliriz:
- Bonoyu düzenleyene karşı doğrudan senet alacağı: Kural olarak vade tarihinden itibaren üç yıllık süre değerlendirilir.
- Ciro yoluyla senedi devreden kişilere karşı başvuru: Başvuru hakkının şartlarına bağlı olarak protesto tarihinden itibaren bir yıllık süre gündeme gelebilir.
- Ödeme yapan cirantanın önceki borçlulara başvurusu: Kural olarak altı aylık süre önem taşır.
Burada bir hukuki nüans var: TTK'nin 749. maddesinin ikinci fıkrasının lafzında hamilin cirantalarla düzenleyene karşı istemlerinden de söz edilir. Bonolarda ise düzenleyenin asli sorumluluğu nedeniyle hükümlerin nasıl uygulanacağı ayrıca değerlendirilir. Bu nedenle somut olayın özellikleri ve yerleşik içtihatlar dikkate alınmadan yalnızca madde metninden hareketle kesin bir sonuca varılmamalıdır.
Özellikle senet birden fazla kişiye ciro edilmişse, aval verilmişse veya alacaklı daha önce icra takibi başlatmışsa süre hesabı daha da dikkatli yapılmalıdır. Bir kişiye karşı zamanaşımı savunmasının geçerli olması, diğer bütün imza sahiplerinin sorumluluğunun da aynı şekilde sona erdiği anlamına gelmeyebilir.
Bu ayrımın pratik önemi büyük. Çünkü yanlış hesaplanan bir süre, alacaklının tahsil imkânını etkileyebileceği gibi borçlunun gereksiz yere ödeme yapmasına veya geçerli bir savunma hakkını kullanamamasına da neden olabilir.
5. ZAMANAŞIMI DOLUNCA BORÇ TAMAMEN ORTADAN KALKAR MI?
Bence konunun en önemli bölümlerinden biri burası. Çünkü toplumda zamanaşımı ile borcun silinmesi çoğu zaman aynı şeymiş gibi algılanıyor.
Oysa zamanaşımı, her durumda borcun kendiliğinden ve bütünüyle yok olması anlamına gelmez. Özellikle Türk Borçlar Kanunu'nun 161. maddesi uyarınca zamanaşımı, kural olarak borçlu tarafından ileri sürülmelidir; hâkim bunu kendiliğinden dikkate alamaz.
Bir örnek verelim: Bir kişinin elinde üç yıl önce vadesi gelmiş bir bono olduğunu düşünelim. Alacaklı, senet hukukundan doğan talebi için icra takibi başlatmak istiyor. Süre dolmuşsa borçlu, somut olayın koşullarına göre zamanaşımı savunmasında bulunabilir. Ancak yalnızca takvimde üç yıl geçmiş olması, bütün hukuki ihtimallerin otomatik biçimde ortadan kalktığını göstermez.
Burada üç ayrı meseleyi birbirinden ayırmak gerekiyor:
Birincisi, kambiyo senedine özgü takip imkânı. Senetten doğan özel talep hakkının zamanaşımına uğraması, kambiyo senetlerine özgü takip yolunun kullanılmasını etkileyebilir.
İkincisi, temel borç ilişkisi. Senet bir mal satışı, ödünç verme veya başka bir sözleşme nedeniyle düzenlenmiş olabilir. Senet hukukuna ilişkin sürenin dolması, temel ilişkiden doğan talebin de mutlaka aynı tarihte zamanaşımına uğradığı anlamına gelmez. Temel ilişkinin kendi zamanaşımı süresi ve hukuki şartları ayrıca değerlendirilir.
Üçüncüsü, zamanaşımının ileri sürülmesi. Borçlu, hukuken geçerli savunmasını ilgili usul kuralları çerçevesinde kullanmalıdır. İcra takibine ilişkin başvuru ve itiraz süreleri de ayrıca önemlidir.
Dolayısıyla “Üç yıl geçti, artık hiçbir şey yapamazlar” şeklindeki kesin ifadeler yanıltıcı olabilir. Diğer taraftan, alacaklının da zamanaşımına uğramış senedi hiçbir sorun yaşamadan tahsil edebileceğini düşünmemesi gerekir.
6. İCRA TAKİBİ BAŞLATILIRSA ZAMANAŞIMI NASIL ETKİLENİR?
Senet alacaklarında icra takibi, zamanaşımı değerlendirmesinin en dikkatli yapılması gereken aşamalarından biridir.
Türk Ticaret Kanunu'nun 750. maddesi zamanaşımının kesilmesini düzenler. Dava açılması, icra takibiyle ilgili işlemler veya borcun kabul edilmesi gibi olayların hukuki etkileri, ilgili hükümlere ve somut sürece göre incelenmelidir. Özellikle zamanaşımının kesilmesi ile kesildikten sonra yeni sürenin ne zaman ve nasıl işlemeye başlayacağı birbirinden ayrı sorulardır.
Örneğin alacaklı, vadesi gelen bir bono için zamanaşımı süresi dolmadan icra takibi başlatmış olabilir. Bu durumda yalnızca senedin vade tarihine bakmak yeterli değildir. Takibin ne zaman yapıldığı, hangi işlemlerin gerçekleştirildiği, takibin devam edip etmediği ve borçlunun ne tür itirazlarda bulunduğu incelenmelidir.
İcra takibi açıldıktan sonra dosyanın uzun süre işlem görmemesi de ayrıca değerlendirilmesi gereken bir durumdur. Burada dosyanın açık görünmesiyle alacağın zamanaşımı bakımından her koşulda korunmuş olması aynı şey değildir. İlgili kanun hükümleri, takip işlemleri ve gerektiğinde icra hukukuna ilişkin özel kurallar birlikte ele alınmalıdır.
Bir de borcun kabul edilmesi konusu var. Borçlunun alacağı açıkça kabul etmesi, kısmi ödeme yapması veya belirli bir ödeme planına girmesi, şartlarına göre zamanaşımı bakımından sonuç doğurabilir. Fakat her yazışma veya her ödeme otomatik olarak aynı hukuki etkiyi yaratmaz.
Benim önerim, elinde eski tarihli senet bulunan kişilerin yalnızca senedin ön yüzüne ve vade tarihine bakarak karar vermemesi. İcra dosyasının bütün işlem geçmişi, tebligatlar, ödeme belgeleri ve varsa borç ikrarı birlikte incelenmelidir.
7. PROTESTOLU SENETLERDE BORÇLUNUN HAKLARI NELERDİR?
Borçlu tarafında olmak, kişinin bütün hukuki haklarını kaybettiği anlamına gelmez. Bir senedin protesto edilmiş olması, üzerindeki her imzanın kesin olarak geçerli olduğu veya talep edilen bütün tutarın doğru hesaplandığı anlamına da gelmez.
Somut olayın özelliklerine göre şu konular incelenebilir:
- Senet üzerindeki imzanın borçluya ait olup olmadığı,
- Senedin zorunlu şekil şartlarını taşıyıp taşımadığı,
- Vade ve takip tarihlerinin doğru değerlendirilip değerlendirilmediği,
- Daha önce ödeme yapılıp yapılmadığı,
- Talep edilen faiz ve masrafların hukuka uygun hesaplanıp hesaplanmadığı,
- Zamanaşımı veya başka bir hukuki savunmanın mevcut olup olmadığı.
Özellikle ödeme yapılmışsa dekontların, makbuzların ve yazılı anlaşmaların saklanması önemlidir. Banka transferinin açıklama kısmında borcun hangi senede ilişkin olduğunun belirtilmesi, ileride ispat bakımından yardımcı olabilir. Bununla birlikte açıklama bulunmaması tek başına ödemenin ispatlanamayacağı anlamına gelmez; diğer deliller de değerlendirilir.
Borçlunun haklarını koruması ile borcunu inkâr etmesi aynı şey değildir. Gerçekten borçlu olan biri de yanlış faiz hesabına, mükerrer tahsilat girişimine veya usule ilişkin hukuka aykırılıklara karşı kendisini savunabilir.
Öte yandan alacaklı tarafın da hakları vardır. Gerçek bir borcun ödenmemesi, özellikle küçük işletmelerin nakit akışını bozabilir. Dolayısıyla meseleye yalnızca alacaklının veya yalnızca borçlunun penceresinden bakmak yerine, hukuki güvenliği ve hakkaniyeti birlikte değerlendirmek gerekir.
8. EKONOMİK KOŞULLAR VE SENET KÜLTÜRÜ: GÜNÜMÜZDE NEDEN DAHA ÖNEMLİ?
Türkiye'de senetler, özellikle vadeli satışlarda ve ticari ilişkilerde uzun süredir kullanılan ödeme güvencelerinden biridir. Küçük işletmeler, esnaf, toptancılar ve bireyler zaman zaman banka kredisi veya başka finansman araçlarına erişimde yaşadıkları güçlükler nedeniyle senetli işlemlere başvurabiliyor.
Enflasyonun yükseldiği dönemlerde ise vade ile tahsilat arasındaki süre daha önemli hâle geliyor. Bugün alınan bir senet, vadesinde ödenmediğinde alacaklının yalnızca parasını geç alması değil, aynı zamanda satın alma gücünün azalması sorununu da beraberinde getirebilir. Borçlu taraf da ekonomik daralma nedeniyle ödeme yapmakta zorlanabilir.
Genel çerçeveyi şöyle düşünebiliriz:
- Bonoyu düzenleyene karşı doğrudan senet alacağı: Kural olarak vade tarihinden itibaren üç yıllık süre değerlendirilir.
- Ciro yoluyla senedi devreden kişilere karşı başvuru: Başvuru hakkının şartlarına bağlı olarak protesto tarihinden itibaren bir yıllık süre gündeme gelebilir.
- Ödeme yapan cirantanın önceki borçlulara başvurusu: Kural olarak altı aylık süre önem taşır.
Burada bir hukuki nüans var: TTK'nin 749. maddesinin ikinci fıkrasının lafzında hamilin cirantalarla düzenleyene karşı istemlerinden de söz edilir. Bonolarda ise düzenleyenin asli sorumluluğu nedeniyle hükümlerin nasıl uygulanacağı ayrıca değerlendirilir. Bu nedenle somut olayın özellikleri ve yerleşik içtihatlar dikkate alınmadan yalnızca madde metninden hareketle kesin bir sonuca varılmamalıdır.
Özellikle senet birden fazla kişiye ciro edilmişse, aval verilmişse veya alacaklı daha önce icra takibi başlatmışsa süre hesabı daha da dikkatli yapılmalıdır. Bir kişiye karşı zamanaşımı savunmasının geçerli olması, diğer bütün imza sahiplerinin sorumluluğunun da aynı şekilde sona erdiği anlamına gelmeyebilir.
Bu ayrımın pratik önemi büyük. Çünkü yanlış hesaplanan bir süre, alacaklının tahsil imkânını etkileyebileceği gibi borçlunun gereksiz yere ödeme yapmasına veya geçerli bir savunma hakkını kullanamamasına da neden olabilir.
5. ZAMANAŞIMI DOLUNCA BORÇ TAMAMEN ORTADAN KALKAR MI?
Bence konunun en önemli bölümlerinden biri burası. Çünkü toplumda zamanaşımı ile borcun silinmesi çoğu zaman aynı şeymiş gibi algılanıyor.
Oysa zamanaşımı, her durumda borcun kendiliğinden ve bütünüyle yok olması anlamına gelmez. Özellikle Türk Borçlar Kanunu'nun 161. maddesi uyarınca zamanaşımı, kural olarak borçlu tarafından ileri sürülmelidir; hâkim bunu kendiliğinden dikkate alamaz.
Bir örnek verelim: Bir kişinin elinde üç yıl önce vadesi gelmiş bir bono olduğunu düşünelim. Alacaklı, senet hukukundan doğan talebi için icra takibi başlatmak istiyor. Süre dolmuşsa borçlu, somut olayın koşullarına göre zamanaşımı savunmasında bulunabilir. Ancak yalnızca takvimde üç yıl geçmiş olması, bütün hukuki ihtimallerin otomatik biçimde ortadan kalktığını göstermez.
Burada üç ayrı meseleyi birbirinden ayırmak gerekiyor:
Birincisi, kambiyo senedine özgü takip imkânı. Senetten doğan özel talep hakkının zamanaşımına uğraması, kambiyo senetlerine özgü takip yolunun kullanılmasını etkileyebilir.
İkincisi, temel borç ilişkisi. Senet bir mal satışı, ödünç verme veya başka bir sözleşme nedeniyle düzenlenmiş olabilir. Senet hukukuna ilişkin sürenin dolması, temel ilişkiden doğan talebin de mutlaka aynı tarihte zamanaşımına uğradığı anlamına gelmez. Temel ilişkinin kendi zamanaşımı süresi ve hukuki şartları ayrıca değerlendirilir.
Üçüncüsü, zamanaşımının ileri sürülmesi. Borçlu, hukuken geçerli savunmasını ilgili usul kuralları çerçevesinde kullanmalıdır. İcra takibine ilişkin başvuru ve itiraz süreleri de ayrıca önemlidir.
Dolayısıyla “Üç yıl geçti, artık hiçbir şey yapamazlar” şeklindeki kesin ifadeler yanıltıcı olabilir. Diğer taraftan, alacaklının da zamanaşımına uğramış senedi hiçbir sorun yaşamadan tahsil edebileceğini düşünmemesi gerekir.
6. İCRA TAKİBİ BAŞLATILIRSA ZAMANAŞIMI NASIL ETKİLENİR?
Senet alacaklarında icra takibi, zamanaşımı değerlendirmesinin en dikkatli yapılması gereken aşamalarından biridir.
Türk Ticaret Kanunu'nun 750. maddesi zamanaşımının kesilmesini düzenler. Dava açılması, icra takibiyle ilgili işlemler veya borcun kabul edilmesi gibi olayların hukuki etkileri, ilgili hükümlere ve somut sürece göre incelenmelidir. Özellikle zamanaşımının kesilmesi ile kesildikten sonra yeni sürenin ne zaman ve nasıl işlemeye başlayacağı birbirinden ayrı sorulardır.
Örneğin alacaklı, vadesi gelen bir bono için zamanaşımı süresi dolmadan icra takibi başlatmış olabilir. Bu durumda yalnızca senedin vade tarihine bakmak yeterli değildir. Takibin ne zaman yapıldığı, hangi işlemlerin gerçekleştirildiği, takibin devam edip etmediği ve borçlunun ne tür itirazlarda bulunduğu incelenmelidir.
İcra takibi açıldıktan sonra dosyanın uzun süre işlem görmemesi de ayrıca değerlendirilmesi gereken bir durumdur. Burada dosyanın açık görünmesiyle alacağın zamanaşımı bakımından her koşulda korunmuş olması aynı şey değildir. İlgili kanun hükümleri, takip işlemleri ve gerektiğinde icra hukukuna ilişkin özel kurallar birlikte ele alınmalıdır.
Bir de borcun kabul edilmesi konusu var. Borçlunun alacağı açıkça kabul etmesi, kısmi ödeme yapması veya belirli bir ödeme planına girmesi, şartlarına göre zamanaşımı bakımından sonuç doğurabilir. Fakat her yazışma veya her ödeme otomatik olarak aynı hukuki etkiyi yaratmaz.
Benim önerim, elinde eski tarihli senet bulunan kişilerin yalnızca senedin ön yüzüne ve vade tarihine bakarak karar vermemesi. İcra dosyasının bütün işlem geçmişi, tebligatlar, ödeme belgeleri ve varsa borç ikrarı birlikte incelenmelidir.
7. PROTESTOLU SENETLERDE BORÇLUNUN HAKLARI NELERDİR?
Borçlu tarafında olmak, kişinin bütün hukuki haklarını kaybettiği anlamına gelmez. Bir senedin protesto edilmiş olması, üzerindeki her imzanın kesin olarak geçerli olduğu veya talep edilen bütün tutarın doğru hesaplandığı anlamına da gelmez.
Somut olayın özelliklerine göre şu konular incelenebilir:
- Senet üzerindeki imzanın borçluya ait olup olmadığı,
- Senedin zorunlu şekil şartlarını taşıyıp taşımadığı,
- Vade ve takip tarihlerinin doğru değerlendirilip değerlendirilmediği,
- Daha önce ödeme yapılıp yapılmadığı,
- Talep edilen faiz ve masrafların hukuka uygun hesaplanıp hesaplanmadığı,
- Zamanaşımı veya başka bir hukuki savunmanın mevcut olup olmadığı.
Özellikle ödeme yapılmışsa dekontların, makbuzların ve yazılı anlaşmaların saklanması önemlidir. Banka transferinin açıklama kısmında borcun hangi senede ilişkin olduğunun belirtilmesi, ileride ispat bakımından yardımcı olabilir. Bununla birlikte açıklama bulunmaması tek başına ödemenin ispatlanamayacağı anlamına gelmez; diğer deliller de değerlendirilir.
Borçlunun haklarını koruması ile borcunu inkâr etmesi aynı şey değildir. Gerçekten borçlu olan biri de yanlış faiz hesabına, mükerrer tahsilat girişimine veya usule ilişkin hukuka aykırılıklara karşı kendisini savunabilir.
Öte yandan alacaklı tarafın da hakları vardır. Gerçek bir borcun ödenmemesi, özellikle küçük işletmelerin nakit akışını bozabilir. Dolayısıyla meseleye yalnızca alacaklının veya yalnızca borçlunun penceresinden bakmak yerine, hukuki güvenliği ve hakkaniyeti birlikte değerlendirmek gerekir.
8. EKONOMİK KOŞULLAR VE SENET KÜLTÜRÜ: GÜNÜMÜZDE NEDEN DAHA ÖNEMLİ?
Türkiye'de senetler, özellikle vadeli satışlarda ve ticari ilişkilerde uzun süredir kullanılan ödeme güvencelerinden biridir. Küçük işletmeler, esnaf, toptancılar ve bireyler zaman zaman banka kredisi veya başka finansman araçlarına erişimde yaşadıkları güçlükler nedeniyle senetli işlemlere başvurabiliyor.
Enflasyonun yükseldiği dönemlerde ise vade ile tahsilat arasındaki süre daha önemli hâle geliyor. Bugün alınan bir senet, vadesinde ödenmediğinde alacaklının yalnızca parasını geç alması değil, aynı zamanda satın alma gücünün azalması sorununu da beraberinde getirebilir. Borçlu taraf da ekonomik daralma nedeniyle ödeme yapmakta zorlanabilir.