"çocuk sahibi oldu, artık kariyerine eskisi kadar önem vermez" gibi varsayımlardan kaçınabilir.
Bunlar erkekleri suçlayan yaklaşımlar değildir. Aksine, erkeklerin çözüm üretme kapasitesini kabul eden yaklaşımlardır.
Özellikle babalık konusunun yeniden düşünülmesi önemli. OECD, babaların ücretli izin kullanımının bakım sorumluluklarının daha eşit paylaşılmasını sağlayabileceğine ve bunun annelerin istihdam sonuçlarını olumlu etkileyebileceğine dikkat çekiyor.
Dolayısıyla erkeklerin çözüm odaklı yaklaşımı, "kadınlara yardım etmek" şeklinde değil, bakım ve kariyer sorumluluklarının ortaklaşa paylaşılması şeklinde düşünülmeli.
Irk, etnik köken ve uluslararası kariyer boyutu
Akşit'in ABD'de eğitim görmüş olması, bilimsel kariyerin uluslararası niteliğini de tartışmaya açıyor. Fakat Türkiye'deki toplumsal yapıyı ABD'deki ırk ilişkileriyle birebir karşılaştırmak doğru olmaz.
"Türkiye'de ırkçılık yoktur" demek kadar, ABD'deki ırksal kategorileri Türkiye'ye olduğu gibi aktarmak da hatalıdır. Türkiye'de etnik köken, göçmenlik, bölgesel farklılıklar, dil, vatandaşlık ve ekonomik sınıf gibi faktörler eğitim ve istihdam deneyimlerini etkileyebilir.
Uluslararası akademik hareketlilik de herkes için aynı ölçüde erişilebilir değildir. Yurtdışında yüksek lisans veya doktora yapabilmek için dil bilgisi, ekonomik kaynak, burs, akademik danışmanlık ve uluslararası bağlantılar gerekir. Bu nedenle küresel bilim dünyası bir yandan fırsatları genişletirken diğer yandan mevcut eşitsizlikleri yeniden üretebilir.
Akşit'in ABD'de eğitim alıp General Electric gibi küresel ölçekte bir kurumda çalışması, uluslararası bilimsel hareketliliğin bir örneği olarak görülebilir. Ancak bu örnekten hareketle herkesin aynı fırsatlara sahip olduğunu söylemek mümkün değildir.
Sınıf meselesi: Bilim insanlarının görünmeyen altyapısı
Bilimsel başarı çoğu zaman laboratuvarın içindeki çalışmayla ölçülüyor. Oysa laboratuvara ulaşabilmek bile sosyal bir süreç.
Bir öğrencinin kaliteli lise eğitimi alması, üniversite sınavına hazırlanması, yabancı dil öğrenmesi, bilgisayar sahibi olması, akademik konferanslara katılması ve yurtdışında eğitim görebilmesi ekonomik ve sosyal kaynaklarla ilişkilidir.
Bu yüzden "çok çalışırsan başarırsın" sözü tamamen yanlış değildir ama eksiktir. Çok çalışmak önemlidir; fakat insanların çalışabilecekleri koşullar aynı değildir.
Sınıf analizi burada bireysel başarıyı küçümsemek için kullanılmamalıdır. Tam tersine, başarının nasıl mümkün hale geldiğini daha iyi anlamamızı sağlar.
Akşit'in kariyerinde Türkiye'deki seçkin bir üniversite eğitimi, ABD'de doktora, General Electric deneyimi ve Türkiye'ye dönerek akademi-sanayi arasında hareket etme gibi farklı kurumsal alanlar birbirine bağlanıyor. Bu kariyer, bireysel uzmanlığın yanı sıra uluslararası eğitim ve kurumsal ağların bilim insanlarının hareket alanını nasıl genişletebildiğini gösteren bir örnek olarak okunabilir.
Bilim ve savunma sanayisi arasındaki toplumsal boyut
Akşit'in kariyerini yalnızca akademik yayınlarla değerlendirmek de yetersiz kalır. Türkiye'nin havacılık ve savunma sanayisindeki teknolojik dönüşümünün içinde yer alan bir mühendis olarak akademi, kamu ve sanayi arasındaki ilişki onun kariyerinde belirgin bir yer tutuyor.
Türkiye Bilimler Akademisi'ndeki biyografisinde Akşit'in 2013'ten itibaren TEI Genel Müdürü olarak görev yaptığı ve uçak motorları, gaz türbinleri ve buhar türbinleri alanlarında otuz yılı aşan deneyime sahip olduğu belirtiliyor.
Bu noktada toplumsal sınıf ve teknoloji arasındaki ilişki yeniden ortaya çıkıyor. Yüksek teknoloji yatırımları yalnızca mühendislerin kariyerlerini değil, istihdamı, bölgesel kalkınmayı, eğitim politikalarını ve ülkenin ekonomik kapasitesini de etkiliyor.
Fakat teknoloji politikalarının kapsayıcı olması için "ülkenin teknolojik olarak ilerlemesi" hedefinin yanında "kimler bu ilerlemeden yararlanıyor?" sorusunun da sorulması gerekiyor.
Yeni bir motor teknolojisi geliştirmek büyük bir mühendislik başarısı olabilir. Fakat aynı zamanda o teknoloji alanında kadınların, farklı sosyal sınıflardan gelen gençlerin veya farklı bölgelerdeki öğrencilerin eğitim ve istihdam olanaklarının genişletilmesi de toplumsal ilerlemenin parçasıdır.
Akşit'in kariyerinden ne öğrenebiliriz?
Benim bu konuda kişisel deneyimim olmadığı için kişisel bir anekdotu varmış gibi aktarmak doğru olmaz. Bu değerlendirmeyi akademik kurumların yayımladığı biyografiler, OECD, UNESCO ve Uluslararası Çalışma Örgütü verileri üzerinden yapmak daha güvenilir bir yaklaşım.
Bu kaynakların ortak mesajı şu: Bilimsel başarı bireysel çaba gerektirir fakat yalnızca bireysel çabayla açıklanamaz.
Prof. Dr. Mahmut Faruk Akşit'in kariyeri, Türkiye'den çıkıp uluslararası eğitim ve sanayi deneyimi kazanmış, ardından Türkiye'deki akademi ve savunma sanayisi ekosistemine katkı sunmuş bir mühendis-bilim insanı örneğidir. Fakat bu başarı hikâyesini toplumsal yapıdan tamamen bağımsız düşünmek, bilim dünyasındaki eşitsizlikleri görünmez hale getirebilir.
Özellikle mühendislik alanında kadınların temsilinin düşük olması, bakım sorumluluklarının kadınlar üzerinde yoğunlaşması ve eğitim fırsatlarının sınıfsal farklılıklarla bağlantılı olması, geleceğin bilim insanlarını yetiştirirken yalnızca "yetenekli öğrenciyi bulma" anlayışının yeterli olmadığını gösteriyor.
Asıl hedef, yetenekli insanların sisteme girebildiği bir düzen kurmak kadar, sistemin yetenekleri daha çocuklukta kaybetmesini önlemek olmalı.
Forum tartışması için sorular
Bir bilim insanının başarısını değerlendirirken bireysel çalışmayla toplumsal fırsatların payını nasıl ayırabiliriz?
Türkiye'de mühendisliğin hâlâ erkek ağırlıklı bir alan olmasının temel nedeni sizce eğitim tercihleri mi, toplumsal normlar mı, işyeri kültürü mü, yoksa bunların birleşimi mi?
Kadınların ücretsiz bakım emeğinin kariyer üzerindeki etkisini azaltmak için ailelerin mi, işverenlerin mi, devletin mi daha büyük sorumluluk üstlenmesi gerekir?
Erkeklerin toplumsal cinsiyet eşitliğine katkısı yalnızca destek vermekle mi sınırlı kalmalı, yoksa kurumların karar mekanizmalarında aktif sorumluluk almaları mı beklenmeli?
Uluslararası eğitim ve yabancı dil imkânlarının ekonomik sınıfla ilişkisi düşünüldüğünde, "herkes yeterince çalışırsa başarılı olabilir" düşüncesi sizce ne kadar gerçekçi?
Savunma ve havacılık gibi stratejik teknoloji alanlarında daha fazla kadın ve farklı sosyal geçmişlerden gelen gençlerin yer alması Türkiye'nin teknolojik kapasitesini artırır mı?
Bir kişinin kariyerinde karşılaştığı bireysel başarı hikâyesini toplumsal bir modele dönüştürürken hangi noktada genelleme yapmak sakıncalı hale gelir?
Bence tartışmanın en önemli noktası burada yatıyor: Mahmut Akşit'in kariyerini yalnızca "başarılı bir mühendis ve akademisyen" hikâyesi olarak okumak mümkün; ancak daha geniş bir perspektiften bakıldığında bu kariyer, Türkiye'nin bilim, eğitim, sınıf, toplumsal cinsiyet ve teknoloji politikalarını birlikte düşünmek için de bir başlangıç noktası oluşturuyor.
Bilim insanlarını değerlendirirken onların bireysel başarılarını teslim etmek ile o başarıların mümkün olduğu sosyal koşulları sorgulamak birbirinin alternatifi değil. İkisini aynı anda yapabilmek, hem bilime hem de topluma daha gerçekçi bakmamızı sağlıyor.
Özellikle kadınların bakım emeği, erkeklerin iş ve aile sorumluluklarındaki rolü, farklı sınıflardan gençlerin eğitim fırsatları ve uluslararası akademik hareketliliğin yarattığı eşitsizlikler birlikte ele alındığında, "kim bilim insanı olabilir?" sorusunun aslında yalnızca yetenekle ilgili olmadığı görülüyor.
Belki de asıl tartışılması gereken soru şu: Geleceğin Mahmut Akşit'lerini yalnızca bulmakla mı yetineceğiz, yoksa hangi cinsiyetten, hangi sınıftan, hangi bölgeden veya hangi sosyal çevreden gelirse gelsin bilim yapabilecekleri koşulları da yaratabilecek miyiz?
Kaynakları metin içi biçimde düzenle
Akşit’in katkılarını daha somutlaştır
Bunlar erkekleri suçlayan yaklaşımlar değildir. Aksine, erkeklerin çözüm üretme kapasitesini kabul eden yaklaşımlardır.
Özellikle babalık konusunun yeniden düşünülmesi önemli. OECD, babaların ücretli izin kullanımının bakım sorumluluklarının daha eşit paylaşılmasını sağlayabileceğine ve bunun annelerin istihdam sonuçlarını olumlu etkileyebileceğine dikkat çekiyor.
Dolayısıyla erkeklerin çözüm odaklı yaklaşımı, "kadınlara yardım etmek" şeklinde değil, bakım ve kariyer sorumluluklarının ortaklaşa paylaşılması şeklinde düşünülmeli.
Irk, etnik köken ve uluslararası kariyer boyutu
Akşit'in ABD'de eğitim görmüş olması, bilimsel kariyerin uluslararası niteliğini de tartışmaya açıyor. Fakat Türkiye'deki toplumsal yapıyı ABD'deki ırk ilişkileriyle birebir karşılaştırmak doğru olmaz.
"Türkiye'de ırkçılık yoktur" demek kadar, ABD'deki ırksal kategorileri Türkiye'ye olduğu gibi aktarmak da hatalıdır. Türkiye'de etnik köken, göçmenlik, bölgesel farklılıklar, dil, vatandaşlık ve ekonomik sınıf gibi faktörler eğitim ve istihdam deneyimlerini etkileyebilir.
Uluslararası akademik hareketlilik de herkes için aynı ölçüde erişilebilir değildir. Yurtdışında yüksek lisans veya doktora yapabilmek için dil bilgisi, ekonomik kaynak, burs, akademik danışmanlık ve uluslararası bağlantılar gerekir. Bu nedenle küresel bilim dünyası bir yandan fırsatları genişletirken diğer yandan mevcut eşitsizlikleri yeniden üretebilir.
Akşit'in ABD'de eğitim alıp General Electric gibi küresel ölçekte bir kurumda çalışması, uluslararası bilimsel hareketliliğin bir örneği olarak görülebilir. Ancak bu örnekten hareketle herkesin aynı fırsatlara sahip olduğunu söylemek mümkün değildir.
Sınıf meselesi: Bilim insanlarının görünmeyen altyapısı
Bilimsel başarı çoğu zaman laboratuvarın içindeki çalışmayla ölçülüyor. Oysa laboratuvara ulaşabilmek bile sosyal bir süreç.
Bir öğrencinin kaliteli lise eğitimi alması, üniversite sınavına hazırlanması, yabancı dil öğrenmesi, bilgisayar sahibi olması, akademik konferanslara katılması ve yurtdışında eğitim görebilmesi ekonomik ve sosyal kaynaklarla ilişkilidir.
Bu yüzden "çok çalışırsan başarırsın" sözü tamamen yanlış değildir ama eksiktir. Çok çalışmak önemlidir; fakat insanların çalışabilecekleri koşullar aynı değildir.
Sınıf analizi burada bireysel başarıyı küçümsemek için kullanılmamalıdır. Tam tersine, başarının nasıl mümkün hale geldiğini daha iyi anlamamızı sağlar.
Akşit'in kariyerinde Türkiye'deki seçkin bir üniversite eğitimi, ABD'de doktora, General Electric deneyimi ve Türkiye'ye dönerek akademi-sanayi arasında hareket etme gibi farklı kurumsal alanlar birbirine bağlanıyor. Bu kariyer, bireysel uzmanlığın yanı sıra uluslararası eğitim ve kurumsal ağların bilim insanlarının hareket alanını nasıl genişletebildiğini gösteren bir örnek olarak okunabilir.
Bilim ve savunma sanayisi arasındaki toplumsal boyut
Akşit'in kariyerini yalnızca akademik yayınlarla değerlendirmek de yetersiz kalır. Türkiye'nin havacılık ve savunma sanayisindeki teknolojik dönüşümünün içinde yer alan bir mühendis olarak akademi, kamu ve sanayi arasındaki ilişki onun kariyerinde belirgin bir yer tutuyor.
Türkiye Bilimler Akademisi'ndeki biyografisinde Akşit'in 2013'ten itibaren TEI Genel Müdürü olarak görev yaptığı ve uçak motorları, gaz türbinleri ve buhar türbinleri alanlarında otuz yılı aşan deneyime sahip olduğu belirtiliyor.
Bu noktada toplumsal sınıf ve teknoloji arasındaki ilişki yeniden ortaya çıkıyor. Yüksek teknoloji yatırımları yalnızca mühendislerin kariyerlerini değil, istihdamı, bölgesel kalkınmayı, eğitim politikalarını ve ülkenin ekonomik kapasitesini de etkiliyor.
Fakat teknoloji politikalarının kapsayıcı olması için "ülkenin teknolojik olarak ilerlemesi" hedefinin yanında "kimler bu ilerlemeden yararlanıyor?" sorusunun da sorulması gerekiyor.
Yeni bir motor teknolojisi geliştirmek büyük bir mühendislik başarısı olabilir. Fakat aynı zamanda o teknoloji alanında kadınların, farklı sosyal sınıflardan gelen gençlerin veya farklı bölgelerdeki öğrencilerin eğitim ve istihdam olanaklarının genişletilmesi de toplumsal ilerlemenin parçasıdır.
Akşit'in kariyerinden ne öğrenebiliriz?
Benim bu konuda kişisel deneyimim olmadığı için kişisel bir anekdotu varmış gibi aktarmak doğru olmaz. Bu değerlendirmeyi akademik kurumların yayımladığı biyografiler, OECD, UNESCO ve Uluslararası Çalışma Örgütü verileri üzerinden yapmak daha güvenilir bir yaklaşım.
Bu kaynakların ortak mesajı şu: Bilimsel başarı bireysel çaba gerektirir fakat yalnızca bireysel çabayla açıklanamaz.
Prof. Dr. Mahmut Faruk Akşit'in kariyeri, Türkiye'den çıkıp uluslararası eğitim ve sanayi deneyimi kazanmış, ardından Türkiye'deki akademi ve savunma sanayisi ekosistemine katkı sunmuş bir mühendis-bilim insanı örneğidir. Fakat bu başarı hikâyesini toplumsal yapıdan tamamen bağımsız düşünmek, bilim dünyasındaki eşitsizlikleri görünmez hale getirebilir.
Özellikle mühendislik alanında kadınların temsilinin düşük olması, bakım sorumluluklarının kadınlar üzerinde yoğunlaşması ve eğitim fırsatlarının sınıfsal farklılıklarla bağlantılı olması, geleceğin bilim insanlarını yetiştirirken yalnızca "yetenekli öğrenciyi bulma" anlayışının yeterli olmadığını gösteriyor.
Asıl hedef, yetenekli insanların sisteme girebildiği bir düzen kurmak kadar, sistemin yetenekleri daha çocuklukta kaybetmesini önlemek olmalı.
Forum tartışması için sorular
Bir bilim insanının başarısını değerlendirirken bireysel çalışmayla toplumsal fırsatların payını nasıl ayırabiliriz?
Türkiye'de mühendisliğin hâlâ erkek ağırlıklı bir alan olmasının temel nedeni sizce eğitim tercihleri mi, toplumsal normlar mı, işyeri kültürü mü, yoksa bunların birleşimi mi?
Kadınların ücretsiz bakım emeğinin kariyer üzerindeki etkisini azaltmak için ailelerin mi, işverenlerin mi, devletin mi daha büyük sorumluluk üstlenmesi gerekir?
Erkeklerin toplumsal cinsiyet eşitliğine katkısı yalnızca destek vermekle mi sınırlı kalmalı, yoksa kurumların karar mekanizmalarında aktif sorumluluk almaları mı beklenmeli?
Uluslararası eğitim ve yabancı dil imkânlarının ekonomik sınıfla ilişkisi düşünüldüğünde, "herkes yeterince çalışırsa başarılı olabilir" düşüncesi sizce ne kadar gerçekçi?
Savunma ve havacılık gibi stratejik teknoloji alanlarında daha fazla kadın ve farklı sosyal geçmişlerden gelen gençlerin yer alması Türkiye'nin teknolojik kapasitesini artırır mı?
Bir kişinin kariyerinde karşılaştığı bireysel başarı hikâyesini toplumsal bir modele dönüştürürken hangi noktada genelleme yapmak sakıncalı hale gelir?
Bence tartışmanın en önemli noktası burada yatıyor: Mahmut Akşit'in kariyerini yalnızca "başarılı bir mühendis ve akademisyen" hikâyesi olarak okumak mümkün; ancak daha geniş bir perspektiften bakıldığında bu kariyer, Türkiye'nin bilim, eğitim, sınıf, toplumsal cinsiyet ve teknoloji politikalarını birlikte düşünmek için de bir başlangıç noktası oluşturuyor.
Bilim insanlarını değerlendirirken onların bireysel başarılarını teslim etmek ile o başarıların mümkün olduğu sosyal koşulları sorgulamak birbirinin alternatifi değil. İkisini aynı anda yapabilmek, hem bilime hem de topluma daha gerçekçi bakmamızı sağlıyor.
Özellikle kadınların bakım emeği, erkeklerin iş ve aile sorumluluklarındaki rolü, farklı sınıflardan gençlerin eğitim fırsatları ve uluslararası akademik hareketliliğin yarattığı eşitsizlikler birlikte ele alındığında, "kim bilim insanı olabilir?" sorusunun aslında yalnızca yetenekle ilgili olmadığı görülüyor.
Belki de asıl tartışılması gereken soru şu: Geleceğin Mahmut Akşit'lerini yalnızca bulmakla mı yetineceğiz, yoksa hangi cinsiyetten, hangi sınıftan, hangi bölgeden veya hangi sosyal çevreden gelirse gelsin bilim yapabilecekleri koşulları da yaratabilecek miyiz?
Kaynakları metin içi biçimde düzenle
Akşit’in katkılarını daha somutlaştır